Алтынсарин Ибрай родился 2 ноября 1841 года в Аракарагайской волости Николаевского уезда Торгайской области. Рано лишившись отца, воспитывался в семье старшего брата отца Балкожа бия. Умер 30 августа 1889 года.

Алтынсарин - видный представитель казахского просвещения, педагог, общественный деятель в области школьного образования. В числе его практических заслуг - открытие первой народной школы (1864), выпуск хрестоматии на казахском языке и введение ислама как предмета обучения на родном языке. Его стремление учить детей казахов таким образом, чтобы они могли быть полезными своему народу и приобщиться к достижениям земледелия, промышленности встретили сопротивление с двух сторон. Царская администрация была заинтересована в подготовке нижнего звена чиновников из местного населения, способных вести делопроизводстве на русском языке, быть писарями, переводчиками. Поэтому она противодействовала инициативе Алтынсарина по обучению детей казахов русскому языку, но поддержки идее широкого образования не оказывала никакой. С другой стороны, местное духовенство противодействовало новшествам Ибрая, стараясь внушить, что он якобы хочет крестить" казахских детей и подготовить их к "солдатской службе" в русской армии.

Алтынсарин действительно выступал против невежества, суеверия, замыкания в рамках устаревшего кочевого быта и тех служителей культа, которые ислам использовали в корыстных целях и даже в интересах имперской идеологии, согласно которой, "следуя Магомету, будьте слугами белого царя".
Алтынсарину как просветителю присущ культ знания и вера во всеспасительность знания для развития общества и каждой человеческой индивидуальности. Современники, следившие за литературной деятельностью Ибрая Алтынсарина, уже при жизни смогли оценить, насколько она отвечает потребностям народа. В числе заслуг помимо собственного литературного творчества - составление хрестоматии на родном языке, составление первых сборников народной поэзии.

Но Ибрай не только педагог-просветитель, он теоретик-этнограф, историк, экономист и плюс ко всему этому чиновник, вынужденный отстаивать свои начинания и улаживать дела вопреки противодействиям, интригам, клевете. Он совершает буквально титаническую работу по организации учебных заведений, подбору кадров, оснащению и снабжению школы; мелочах быта, финансовой отчетности и т. д.

Критикуя колониальную политику царизма, последняя прикрывалась лицемерно доводами о "пользе оседлости" и "цивилизаторской миссии" Русской империи, в то время как на самом деле речь шла об оттеснении казахов с их собственных земель не разумнее ли - говорит Ибрай, - прежде нежели решиться перевернуть искусственным образом народную жизнь степняков, изучить сначала этот народ и эту жизнь, узнать, есть ли в народе этом зачатки агрикультурного развития, насколько принял он воздействие непосредственных сношений своих с оседлым, господствующим народом.

В статье "По поводу голода в Киргизской степи", Алтынсарин связывая просвещение и образование народа с оседлостью, с городами и удобными путями сообщений, он категорически выступает против проекта "как можно более скорого" перехода от кочевья к оседлости путем "принудительных мер". Подобный проект он расценивает как грабеж сколько-нибудь пригодной земли у колонизуемого народа, поскольку подчеркиваются "особые преимущества" русских крестьян-колонистов перед казахами, а последние объявляются неспособными к земледелию, если их к этому не "принудить".

Оперируя конкретными данными, Алтынсарин доказывал, что казахи сами проявляют стремление довольно настойчивое к "переменам векового быта" в смысле оседлости. К этому он присовокупляет весьма существенное замечание, связанное с будущностью земледелия и скотоводства в крае. В некоторых степных уездах выгоднее развивать скотоводство, а земледелию не предвидится никакой будущности. Над этим замечанием и сейчас можно призадуматься.

Существенным элементом мировоззрения Алтынсарина является трактовка им ислама, о чем можно судить по тому, что он составил учебник по исламу. Ибрай стоял на позициях просвещенного либерального ислама. Все творчество Алтынсарина пронизано идеей органического приживления инноваций к традициям и обычаям народа.

Литературные произведения

1. Сказка "Счастливый человек"

2. Сказка "Чистый родник"

Стихи

ЗАЛЫМ ТӨРЕГЕ

Тақсыр- тақсыр дегізіп тамсандырдың,
Сөйтіп жүріп аяққа қан салдырдың,
Жан жүрмейтін ісіме жан алғыздың,
Ақырында, малымнан көп қалғыздың.

Оразаның түбіне мақсым жетер,
Азған елдің түбіне тақсыр жетер.
Әділдіктен хан тайса, наным кетер,
Жылай- жылай жарлының малы кетер.

Ай, тақсыр, бұл дүние өтер, кетер,
Мал иесі де артыңнан қуып жетер.
Жарлылар да бір табар әділ қазы,
Таразалы күн болса, арыз етер!..

ӨЗЕН

Таулардан өзен ағар сарқыраған,
Айнадай сәуле беріп жарқыраған,
Жел соқса, ыстық соқса бір қалыпта,
Аралап тау мен тасты арқыраған.

Көңілің суын ішсең ашылады,
Денеңде бар дертіңді қашырады.
Өксіген оттай жанып жануарлар
Өзеннен рақат тауып басылады.
Қойнында тілсіз тұрған тоғайлар
Шуылдап желмен бірге бас ұрады...

Он мың мал айдап өтсең де лай қалмайды,
Тасыса су бармаған сай қалмайды.
Тасыған өзен судың қуатымен
Көк шалғын шөп бітпеген жай қалмайды.

Ел қыстап күн көреді жаныбында,
Дәм болар алуан- алуан болығында...
Тас таста, алтын таста сынамаққа,
Сонда да, аққан өзен қалыбында.
Құдіретін «құдайымның» көресіңбе,
Не жеміс өсер өзен дөңесінде...
Арыстан демалуға суға кірсе,
Балықтар шымшып ойнар денесінде...

ЖАЗ

Сәуірде көтерілер рақмет туы,
Көрінер көк жүзінде қаз бен қуы.
Көктен жаңбыр, таулардан сулар жүріп,
Жайылар жер жүзіне қардың суы...
Ұшпақтың бір сәулесі жерге түсіп,
Өсірер жерден шөпті нұрдың буы!..
Аспаннан рақымменен күн төнгенде,
Қуанып қыбырлайды жердің жүзі.
Ұйқыдан көзін ашқан жас балаша,
Жайқалып шыға келер жердің гүлі.
Таң атса, күн шығады мұнарланып,
Жаңбырлы бұлт шығар тұманданып,
Адамзат нұр ауасын судан жұтар,
Шөл тартқан айуандарша құмарланып.
Жетпеген үлкендікке жас балалар
Жүгіріп ойдан қырға жұмарланып.
Сәуірде неше түрлі жауар нөсер,
Нөсердің қуатымен жер шөбі өсер.
Көкпеңбек жердің жүзі шалғын болып,
Адамзат рақаттанып бауырын төсер...
Сәуірдің әрбір күні дертке дәрмен,
Құдайым дәрмен бол деп етер пәрмен...
Бір малы шаруаның екеу болып,
Қыстаудан ауыл көшер алуан- алуан.
Күлісіп, құшақтасып әзіл етер,
Әйелдер көш жөнелтіп кейін қалған.
Жүгірер киік, құлан тау мен қырда,
Қуанып ықыласпен келген жылға...
Алыстан мұнарланған сағымдары
Шақырып тұрар күліп кел деп мұнда!...
Көл бұзылып, көк шығып, қойын ашса,
Қаңқылдап қонар оған қаз бен тырна.
Адамзат сайран етер көңілі жай,
Секіріп ойын салар құлын мен тай.
Қой маңырап, сиыр мөңіреп шат болады,
Тасиды күркіресіп өзен мен сай.
Аяғын алшаң басып түйе шығар,
Жаратқан мұнша таңсық жаббар құдай.
Кеш болса, күн қонады таудан асып,
Шапаққа қызыл алтын нұрын шашып...
Қырда орман, жер жүзінде бәйшешектер
Шуылдап шүкір етер мұның бәрі!

Өнер-білім бар жұрттар

Өнер-білім бар жұрттар
Тастан сарай салғызды.
Айшылық алыс жерлерден
Көзіді ашып-жұмғанша,
Жылдам хабар алғызды.
Аты жоқ құр арбаны
Мың шақырым жерлерге
Күн жарымда барғызды.
Адамды құстай ұшырды,
Мал істейтін жұмысты
От пен суға тусірді;
Отынсыз тамақ пісірді
Сусыздан сусын ішірді.
Теңізде жүзді балықтай,
Дүниені кезді жалықпай,
Білгендерге осылар –
Бәрі-дағы анықтай,
Білмегенге таңықтай.
Біз де бекер жатпалық
Осыларға таныспай.
Ат өнері білінбес,
Бәйгеге түсіп жарыспай.
Желкелдеп шыққан көк шөптей,
Жаңа өспірім достарым,
Қатарың кетті-ау алысқа-ай.
Ұмтылыңыз қалыспай!
Біз надан боп өсірдік
Иектегі сақалды.
«Өнер – жігіт көркі» деп
Ескермедік мақалды...
Біз болмасақ, сіз барсыз,
Үміт еткен достарым,
Сіздерге бердім батамды!

Кел, балалар, оқылық!

Оқысаңыз балалар,
Шамнан шырақ жағылар,
Тілегенің алдыңан
Іздемей-ақ табылар.

Кел балалар оқылық!
Оқығанды көңілге
Ықыласпен тоқылық!

Мал-дәулеттің байлығы,
Бір жұтасаң, жоқ болар.
Оқымыстың байлығы
Күннен-күнге көп болар
Еш жұтамақ жоқ болар.

Кел балалар оқылық!
Оқығанды көңілге
Ықыласпен тоқылық!

Сиса көйлек үстінде
Тоқуменен табылған.
Сауысқанның тамағы
Шоқуменен табылған.
Өнер-бөлім – бәрі де
Оқуменен табылған.

Кел балалар оқылық!
Оқығанды көңілге
Ықыласпен тоқылық!

Надандықтың белгісі –
Еш ақылға жарымас.
Жайылып жүрген айуандай,
Ақ, қараны танымас.
Аяңшыл ат арымас,
Білім деген қарымас...

Кел балалар оқылық!
Оқығанды көңілге
Ықыласпен тоқылық!